Thẩm phán AI và kỷ nguyên Tòa án điện tử ở Trung Quốc: Vai trò của AI ngày càng rõ nét
Với 3.502 Tòa án cùng tham gia sáng kiến Tòa án trực tuyến, Trung Quốc đang trở thành một trong những quốc gia phát triển nhanh nhất về Tòa án điện tử. Đáng chú ý, nước này đã bắt đầu thử nghiệm “Thẩm phán AI” với kỳ vọng tạo ra những bước đột phá trong tương lai.
Câu chuyện về trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực tư pháp không còn là điều xa vời. Tại tọa đàm khoa học về “Tòa án điện tử trong bối cảnh cải cách tư pháp ở Việt Nam” diễn ra ngày 9/4 tại TP.HCM, nhiều chuyên gia, nhà quản lý, luật sư… đã cùng nhìn nhận một thực tế: chuyển đổi số trong ngành Tòa án đang trở thành yêu cầu tất yếu.
Từ Tòa án điện tử đến tham vọng “Thẩm phán AI”
Tại tọa đàm, PGS. TS Ngô Hữu Phước, Phó Trưởng khoa phụ trách Khoa Luật kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật trình bày chuyên đề “Tòa án điện tử: Từ xu thế toàn cầu đến yêu cầu cải cách tư pháp tại Việt Nam”.
Kinh nghiệm từ Trung Quốc, với mô hình “Tòa án thông minh”, thậm chí đã thử nghiệm cả “Thẩm phán AI” là một trường hợp đáng để nhìn nhận, phân tích và suy ngẫm.
Một phiên toà trực tuyến tại Trung Quốc.
Theo đó, Trung Quốc là một trong những quốc gia tiên phong đưa AI vào hệ thống tư pháp, với quá trình thử nghiệm bắt đầu từ năm 2006. Đến nay, AI đã được tích hợp vào hầu hết các khâu của tố tụng hình sự, từ thực thi pháp luật, truy tố, xét xử đến bào chữa.
Vai trò của AI ngày càng rõ nét: Hỗ trợ xem xét hồ sơ, xác định tiền lệ pháp lý, phát hiện mâu thuẫn trong chứng cứ; Đề xuất khung hình phạt dựa trên dữ liệu các vụ án tương tự; Hỗ trợ soạn thảo bản án và văn bản tố tụng; Chuẩn hóa quy trình xét xử, nâng cao tính minh bạch…
Trung Quốc đã thử nghiệm Thẩm phán AI.
Các hệ thống như “Hệ thống 206” tại Thượng Hải hay nền tảng dữ liệu tư pháp quốc gia cho thấy xu hướng xây dựng một nền tư pháp vận hành trên dữ liệu lớn, nơi các quyết định được hỗ trợ bởi phân tích thuật toán.
Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi vẫn được nhấn mạnh: AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ, quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về Thẩm phán.
Mô hình Tòa án trực tuyến và bước tiến công nghệ
Song song với AI, Trung Quốc đẩy mạnh phát triển Tòa án điện tử với quy mô rộng lớn. Hiện nay, toàn bộ 3.502 Tòa án đều tham gia hệ thống Tòa án trực tuyến.
PGS. TS Ngô Hữu Phước cho biết, trong mô hình Toà án điện tử Trung Quốc, AI đã hỗ trợ: xem xét hồ sơ, xác định tiền lệ pháp lý, soạn thảo bản án sơ bộ; Online Court cho phép: tham gia tố tụng từ xa, xét xử qua video; Hệ thống số hóa toàn diện quy trình, từ nộp đơn đến theo dõi vụ án. Ngoài ra có “Mô hình lai ghép (hybrid)”, đương sự có thể lựa chọn trực tuyến hoặc ngoại tuyến cho từng giai đoạn của vụ kiện.
Công nghệ AI hỗ trợ quá trình tranh tụng tại một phiên toà ở Trung Quốc.
Không dừng lại ở đó, Trung Quốc còn phát triển các hệ thống dữ liệu quy mô lớn, tích hợp công nghệ blockchain, nhận diện khuôn mặt và phân tích hành vi nhằm phục vụ điều tra, quản lý và xét xử.
Một trong những bước tiến gây nhiều chú ý tại Trung Quốc là việc ứng dụng AI trong dự báo tội phạm và hỗ trợ điều tra.
Các hệ thống giám sát và phân tích dữ liệu có khả năng: Nhận diện hành vi bất thường; Dự báo nguy cơ tội phạm; Hỗ trợ truy vết và kết nối các vụ án…
Điều đó giúp nâng cao hiệu quả phòng ngừa và xử lý tội phạm, nhưng đồng thời cũng đặt ra những lo ngại về quyền riêng tư, nguy cơ lạm dụng dữ liệu và ranh giới giữa kiểm soát và tự do cá nhân.
Hành lang pháp lý và nguyên tắc kiểm soát AI
Dù phát triển nhanh, Trung Quốc vẫn thận trọng xây dựng các nguyên tắc kiểm soát AI trong tư pháp, trong đó nhấn mạnh con người giữ quyền quyết định cuối cùng; Bảo đảm công bằng, tránh thiên vị thuật toán. Đặc biệt, bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư và kiểm soát rủi ro đạo đức và pháp lý
Đáng chú ý, một số Toà án đã yêu cầu các bên tham gia tố tụng phải công khai việc sử dụng AI trong quá trình chuẩn bị hồ sơ, nhằm bảo đảm tính minh bạch của hoạt động tư pháp.
Trung Quốc đã thử nghiệm sử dụng Thẩm phán AI Nguồn: SCMP
TANDTC Trung Quốc có nhiều hướng dẫn về việc sử dụng AI. Vào tháng 7/2025, TANDTC Trung Quốc đã đưa ra một bài giảng cấp cao về việc tích hợp AI vào thủ tục tố tụng. Theo các báo cáo được công bố, "vai trò của AI trong việc thúc đẩy pháp quyền trong kỷ nguyên số" và hiện đại hóa hệ thống pháp luật được nhấn mạnh; "Tầm quan trọng của các biện pháp bảo vệ tư pháp trong ứng dụng AI… và những thách thức đi kèm với việc quản lý công lý dựa trên AI" cũng được Trung Quốc nêu rõ.
Những kinh nghiệm từ nước bạn
PGS.TS Ngô Hữu Phước nêu một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong quá trình xây dựng Toà án điện tử.
Thực tiễn tại Trung Quốc cho thấy, việc xây dựng Tòa án điện tử không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là sự thay đổi toàn diện từ thể chế, con người đến phương thức vận hành.
Theo PGS. TS Ngô Hữu Phước, một số bài học nước ta có thể rút ra như: Cải cách pháp luật cần đi trước hoặc song hành với công nghệ; Dữ liệu là nền tảng cốt lõi của Tòa án điện tử; Nguồn nhân lực tư pháp phải được đào tạo để thích ứng với môi trường số; Công nghệ phải được kiểm soát bằng cơ chế minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Đây cũng là những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu xây dựng một nền tư pháp hiện đại nhưng phải bảo đảm giá trị cốt lõi là công bằng và quyền con người.
Khi AI ngày càng tham gia sâu vào hoạt động tư pháp, câu hỏi đặt ra là sử dụng đến đâu và kiểm soát như thế nào.
AI có thể giúp phán quyết của Toà án nhanh hơn, chính xác hơn, nhất quán hơn. Nhưng công lý không chỉ là những con số, dữ liệu hay thuật toán. Đó còn là sự cân nhắc, là lương tri và trách nhiệm của Thẩm phán trước mỗi phán quyết.
Vì vậy, trong kỷ nguyên số, thách thức lớn nhất ngoài phát triển công nghệ, cần giữ cho công nghệ luôn phục vụ công lý, để Toà án phụng sự nhân dân ngày càng tốt hơn.
So sánh mô hình Tòa án điện tử – Trung Quốc, Singapore
🔹 Trung Quốc
Mức độ phát triển: Nhanh, quy mô lớn, triển khai đồng loạt toàn hệ thống
Công nghệ nổi bật: AI, dữ liệu lớn, blockchain, Tòa án trực tuyến (Online Court)
Đặc điểm: Hướng tới “Tòa án thông minh”, thử nghiệm thẩm phán AI, tích hợp sâu vào toàn bộ quy trình tố tụng
Hạn chế: Nguy cơ phụ thuộc công nghệ, đặt ra thách thức về quyền riêng tư và kiểm soát quyền lực
🔹 Singapore
Mức độ phát triển: Cao, bài bản, thận trọng
Công nghệ nổi bật: Hệ thống e-Litigation, số hóa hồ sơ, dịch vụ tư pháp trực tuyến
Đặc điểm: Lấy người dùng làm trung tâm, quy trình chuẩn hóa, AI chủ yếu hỗ trợ, không thay thế
Ưu điểm: Hành lang pháp lý rõ ràng, kiểm soát tốt rủi ro công nghệ
An Dương
Nguồn: Báo Công lý